AI bij de overheid: wat gemeenten en het Rijk nu doen, en wat de AI Act vraagt

Wat doet de overheid met AI?

Vooral binnenwerk: zo’n twee derde van de AI-systemen van het Rijk is gericht op interne processen.

In oktober 2024 bracht de Algemene Rekenkamer voor het eerst in kaart hoeveel AI het Rijk gebruikt. In het onderzoek Focus op AI bij de rijksoverheid gaven 70 overheidsorganisaties samen 433 AI-systemen op. 167 daarvan waren nog lopende experimenten. Zo’n twee derde van de systemen is gericht op interne processen zonder directe gevolgen voor burgers en bedrijven, zoals gesprekken omzetten naar tekst of documenten anonimiseren.

Ook generatieve AI rukt op, voor zover de cijfers dat kunnen laten zien. Volgens de Overheidsbrede Monitor Generatieve AI, die TNO in december 2025 voor het ministerie van BZK publiceerde, steeg het aantal gevonden toepassingen van 8 in juni 2024 naar 81 in juni 2025. Daarvan waren er 37 in gebruik en 29 nog een experiment. Bij meer dan 75 procent van de toepassingen zijn ambtenaren de gebruiker, niet de burger. Hoe representatief dit beeld is, kan TNO niet vaststellen.

Generatieve AI bij de overheid

Sinds april 2025 krijgen ambtenaren meer ruimte voor generatieve AI, onder voorwaarden.

In januari 2024 presenteerde het kabinet een overheidsbrede visie op generatieve AI. Daarin staan vier uitgangspunten: generatieve AI moet veilig en rechtvaardig zijn, het menselijk welzijn en de menselijke autonomie dienen, en bijdragen aan duurzaamheid en welvaart. Een van de zes actielijnen: de overheid experimenteert zelf, veilig, met generatieve AI.

In april 2025 volgde een overheidsbreed standpunt, afgesproken met gemeenten, provincies, waterschappen en uitvoeringsorganisaties. Ambtenaren kregen daarmee meer ruimte om generatieve AI in hun werk te gebruiken, bijvoorbeeld om vergunningsaanvragen te versnellen of vragen van burgers sneller te beantwoorden. Wel onder voorwaarden, zoals risicoanalyses. Het Rijk moedigt daarbij in Europa ontwikkelde en open-source toepassingen aan. Volgens het Rijk zijn dit de eerste spelregels voor AI die voor de hele overheid gelden.

Het Algoritmeregister

Het register groeit snel, maar registreren is nog niet wettelijk verplicht.

In het Algoritmeregister publiceren overheden informatie over de algoritmes die ze gebruiken. Het register richt zich op algoritmes met veel impact, waaronder AI met een hoog risico. Volgens een Kamerbrief van 9 september 2025 stonden er toen 1.000 algoritmes in, tegen 675 op 1 januari 2025. Op 31 oktober 2026 telde het register er 1613. Registreren is nog niet wettelijk verplicht. Het kabinet kondigde in december 2022 wel een wettelijke plicht tot transparantie over algoritmes aan, maar de staatssecretaris van BZK schreef in september 2025 dat hij zo’n plicht “op dit moment (nog) niet als opportuun” ziet.

Drie recente voorbeelden uit het register laten zien hoe het eruitziet:

• Wmo Agent, gemeente Almere
  AI schrijft een concept van het onderzoeksverslag bij een Wmo-aanvraag. De agent beslist niet over voorzieningen; de consulent controleert alles en een collega toetst het verslag. Volgens de registratie is de agent om technische redenen tijdelijk on hold gezet.
• AI-desk, Dienst Sociale Zaken en Werkgelegenheid Noardwest Fryslân
  medewerkers bevragen een kennisbank over onder meer de Participatiewet en de Wmo. Een medewerker controleert altijd het antwoord en de AI-desk praat nooit rechtstreeks met inwoners.
• Servicepunt-assistent, provincie Noord-Holland
  AI maakt conceptantwoorden op vragen van inwoners en bedrijven aan het Servicepunt.

Wat doen gemeenten met AI?

In de TNO-monitor zijn gemeenten de grootste groep, en de VNG zet in op samen doen.

Van de 81 toepassingen van generatieve AI in de TNO-monitor zaten er 34 bij gemeenten, vooral chatbots voor ambtenaren en voor contact met inwoners. Een voorbeeld is GEM, een virtuele assistent op websites van 25 gemeenten, in 2019 begonnen door Utrecht en Tilburg. De gemeenten delen de kosten en één privacytoets (DPIA).

De VNG zet in op samen doen. In oktober 2026 verschenen twee handreikingen. De Handreiking opschaling AI (27 oktober) helpt overheden om een geslaagde proef bij meer organisaties in te voeren. De handreiking over AI in software-updates (8 oktober) helpt inkopers nu gemeenten steeds vaker software-updates krijgen waarin AI is verwerkt.

Wat vraagt de AI Act?

De AI Act stelt extra eisen, vooral aan AI die beoordeelt of iemand recht heeft op essentiële publieke bijstand en diensten.

De AI Act raakt overheden op een paar punten extra. We volgen de geconsolideerde tekst op de AI Act Service Desk van de Europese Commissie, na de wijziging door de Digital Omnibus.

• Nu al
  sinds 2 februari 2025 gelden de verboden, zoals sociale scores waarmee mensen onterecht nadelig worden behandeld. Ook moeten organisaties zorgen voor AI-geletterdheid van hun medewerkers.
• Hoog risico
  AI waarmee een overheid beoordeelt of iemand recht heeft op essentiële publieke bijstand en diensten, zoals uitkeringen en zorg, of die zulke bijstand en diensten toekent, verlaagt, intrekt of terugvordert, staat in bijlage III als hoog risico. Daarvoor gelden de strenge regels vanaf 2 december 2027.
• Grondrechtentoets
  overheden moeten vóór het gebruik van zo’n systeem in beginsel een toets op de gevolgen voor grondrechten doen.
• Registratie
  een overheid mag een hoog-risico-systeem niet gebruiken als het niet in de EU-databank staat (artikel 26). Voor kritieke infrastructuur (bijlage III, punt 2) geldt in plaats daarvan registratie op nationaal niveau (artikel 49).
• Bestaande systemen
  hoog-risico-systemen voor overheden moeten uiterlijk 2 augustus 2030 voldoen (artikel 111).

De overheid hoeft niet de snelste te zijn met AI, wel de meest betrouwbare. Er staat veel op het spel. Begin met een visie en breng daarna per proces in kaart wat AI kan doen en waar een ambtenaar het verschil maakt.

Waar loopt het vast?

Het knelt bij weten of AI werkt, bij kennis en middelen, en bij vertrouwen.

Weten of het werkt. Volgens de Rekenkamer was bij 35 procent van de AI-systemen die het Rijk in gebruik had niet bekend of ze de verwachting waarmaakten. Voor meer dan de helft van de systemen waren de kansen nog niet afgewogen tegen de risico’s. Maar 5 procent van de systemen stond toen in het register.

Kennis en middelen. In de interviews van TNO noemen overheden onder meer beperkte AI-geletterdheid, data die niet altijd op orde is, onduidelijke regels en te weinig budget en tijd. Ook gebruiken medewerkers soms op eigen houtje AI-tools.

Vertrouwen. De toeslagenaffaire laat zien wat er op het spel staat. In december 2021 gaf de Autoriteit Persoonsgegevens de Belastingdienst een boete van 2,75 miljoen euro. De Belastingdienst gebruikte de nationaliteit van aanvragers van kinderopvangtoeslag onder meer in een systeem dat automatisch aanvragen als risicovol aanwees. Volgens de AP was dat onrechtmatig en discriminerend. Over algoritmen die de fout ingaan schreven we al eerder.

Hoe start een overheid met AI?

Begin bij binnenwerk, bepaal vooraf het doel en houd een mens aan het roer.

1. Begin bij binnenwerk.
   Volgens de Rekenkamer is zo’n twee derde van de AI-systemen gericht op interne processen, en volgens TNO is bij meer dan 75 procent van de toepassingen van generatieve AI een medewerker de gebruiker. Breng daarna per proces in kaart, van een Wmo-verslag tot het beantwoorden van vragen van inwoners, welke taken AI kan voorbereiden en welke beslissing bij de ambtenaar blijft.
2. Bepaal vooraf het doel.
   De Rekenkamer zag dat het onbekend blijft of AI werkt als niet van tevoren is bepaald wat het doel is.
3. Houd een mens aan het roer.
   De voorbeelden uit het register laten zien hoe: de AI maakt een concept, een medewerker controleert en beslist.
4. Check of het hoog risico is.
   Beoordeelt het systeem bijvoorbeeld het recht op essentiële publieke bijstand en diensten, zoals uitkeringen (bijlage III), dan is het in principe hoog risico: vanaf 2 december 2027 gelden strengere regels en in beginsel een grondrechtentoets. Een uitzondering geldt als het systeem alleen een beperkte procedurele of voorbereidende taak doet zonder wezenlijke invloed op de beslissing (artikel 6 lid 3).
5. Registreer.
   Zet impactvolle algoritmes in het register, ook al is dat nog niet verplicht.
6. Leer je mensen ermee werken.
   AI-geletterdheid is sinds februari 2025 een plicht.
7. Werk samen.
   Sluit aan bij bestaande oplossingen en handreikingen van de VNG, in plaats van alles zelf te bouwen.

De overheid van de toekomst

Het aantal gevonden toepassingen groeit snel, maar de vragen of AI werkt en eerlijk is, staan nog open.

Volgens TNO zijn veel toepassingen van generatieve AI al in gebruik, en de VNG helpt nu bij het opschalen van proeven. Het aantal registraties en gevonden toepassingen groeit snel. Tegelijk zijn de vragen van de Rekenkamer en de les van de toeslagenaffaire nog niet beantwoord: werkt het, en is het eerlijk voor de burger? Voor hoog-risico-systemen uit bijlage III van de AI Act, zoals systemen die het recht op essentiële publieke bijstand en diensten beoordelen, gelden vanaf 2 december 2027 strengere eisen. Overheden moeten vóór het gebruik daarvan in beginsel ook de gevolgen voor de grondrechten beoordelen. Een ethische blik hoort daar vanaf het begin bij, zoals we eerder schreven over ethische valkuilen in het AI-tijdperk.

AI is bij de overheid niet de eerste nieuwe technologie, en zeker niet de laatste. Mijn advies: laat mensen er zelf mee spelen en experimenteren, in een veilige omgeving en bij een echt probleem van inwoners. Zo leer je hoe het werkt. Daarvoor zijn leidinggevenden nodig die hun ambtenaren activeren en ruimte geven, en die daarna samen kritisch kijken naar wat het oplevert. Enthousiasme voor verandering en een kritische blik passen bij een overheid die vertrouwen wil terugwinnen. Over die kant van verandering, de mensen en de organisatie, gaat ook de lezing over de organisatie van de toekomst. Actuele voorbeelden, elk met bron, staan op de nieuwspagina over AI bij de overheid.

Veelgestelde vragen

Wat is het Algoritmeregister?

Een openbare website van de overheid, algoritmes.overheid.nl, waarin overheden beschrijven welke algoritmes ze gebruiken, waarvoor en met welke controle. Het register richt zich op algoritmes met veel impact. Op 31 oktober 2026 stonden er 1613 algoritmes in. Registreren is nog niet wettelijk verplicht.

Mogen ambtenaren ChatGPT gebruiken?

Sinds het overheidsbrede standpunt van april 2025 krijgen ambtenaren meer ruimte om generatieve AI te gebruiken, onder voorwaarden zoals een risicoanalyse en betrouwbare modellen. Sommige organisaties bieden een eigen assistent aan, zoals de PZH-assistent van de provincie Zuid-Holland, alleen voor de eigen ambtenaren.

Wanneer gelden de regels van de AI Act?

De verboden en de plicht tot AI-geletterdheid gelden sinds 2 februari 2025. Voor AI met een hoog risico uit bijlage III, zoals AI die het recht op essentiële publieke bijstand en diensten beoordeelt, gelden de strenge regels vanaf 2 december 2027. Bestaande hoog-risico-systemen voor overheden moeten uiterlijk 2 augustus 2030 voldoen.

Wat leert de toeslagenaffaire over AI?

Dat een systeem dat mensen automatisch als risico aanwijst, kan discrimineren als het de verkeerde gegevens gebruikt. De AP beboette de Belastingdienst daarvoor in 2021.