AI in de zorg: wat de overheid nu als eerste wil versnellen

Wat wil de overheid eerst?

Het ministerie van VWS begint met minder papierwerk: spraakgestuurd rapporteren en capaciteitsplanning.

In de Kamerbrief van 6 oktober 2025 kondigde de minister van VWS het programma Realisatie AI in de zorg aan. Het ministerie neemt daarin de regie. De eerste focus ligt op het verlichten van de administratieve lasten. Volgens de brief wil het ministerie op die manier de beschikbare AI-capaciteit zo efficiënt mogelijk inzetten.

Concreet begint het programma met twee soorten toepassingen:

• spraakgestuurd rapporteren
  de zorgverlener spreekt in, en software maakt er een verslag van in het dossier;
• capaciteitsplanning
  roosters en planning op basis van de zorgvraag en wie er beschikbaar is.

Diagnostische AI komt in een later stadium. In het Aanvullend Zorg- en Welzijnsakkoord (AZWA) staan als mogelijke volgende gebieden ook het op tijd zien dat een patiënt achteruitgaat en het automatisch coderen van diagnoses en behandelingen.

We hebben veel meer mensen nodig aan het bed, terwijl de zorg een dure backoffice heeft met planning en veel contact met patiënten en andere organisaties. Het geld dat AI daar bespaart, kan naar zorg door en voor mensen: een no-brainer.

Waarom de administratie eerst?

Administratie kost zorgprofessionals veel tijd, terwijl het personeelstekort oploopt.

Volgens een Kamerbrief van 2 juni 2026 besteedden zorgprofessionals eind 2025 gemiddeld ongeveer 30 procent van hun werktijd aan administratie. Tussen 2020 en de zomer van 2025 schommelde dat tussen 31 en bijna 32 procent. De brief baseert zich op cijfers van het CBS.

Alle partijen die het AZWA tekenden, hebben afgesproken dat zorgprofessionals in 2030 maximaal 20 procent van hun tijd aan administratie besteden. Tegelijk loopt het personeelstekort op. Dezelfde brief noemt voor 2035 een geraamd tekort van bijna 301 duizend werkenden in zorg en welzijn. AI moet daar een deel van oplossen. In het AZWA staat als ambitie dat AI tot en met 2028 minimaal 8.000 personen aan werk bespaart. In het hoogste scenario zou dat circa 18.500 personen zijn, maar dat noemt het akkoord met de huidige tijdlijn onwaarschijnlijk.

Gebruikt de zorg al AI?

Nog weinig zorgorganisaties gebruiken AI, maar het groeit, van ziekenhuis tot thuiszorg.

Volgens het CBS (bedrijven met minstens twee werkzame personen) gebruikte in 2025 16 procent van de bedrijven in de gezondheids- en welzijnszorg AI. In 2024 was dat 10 procent en in 2023 8 procent. Over alle bedrijven heen ligt het op 17 procent.

De Kamerbrief noemt voorbeelden uit de praktijk:

• in het Amsterdam UMC helpt AI bij het sneller beoordelen van biopten na een niertransplantatie en van MRI-beelden in de neuroradiologie;
• in de ouderenzorg gebruiken veel zorgprofessionals al spraakgestuurd rapporteren;
• in het epilepsiecentrum Kempenhaeghe structureert AI medische gegevens automatisch in patiëntdossiers;
• in de verpleging, verzorging en thuiszorg wordt geëxperimenteerd met AI-roosterplanning die zorgvraag, beschikbaar personeel en routes combineert.

Wat staat er in het programma?

Het programmaplan is klaar, met vijf programmalijnen en de eerste ondersteuning vanaf begin 2027.

Op 30 september 2026 meldde het ministerie van VWS dat het programmaplan Realisatie AI in de zorg klaar is en positief advies kreeg van het Informatieberaad Zorg. Het plan heeft vijf programmalijnen:

1. AI-readiness
   zorgorganisaties en medewerkers voorbereiden, onder meer met zelfevaluatietools.
2. Randvoorwaarden
   onder meer een validatieraamwerk en juridisch-ethische kaders.
3. Generieke AI-functionaliteiten
   onderzoek naar AI-toepassingen die breed bruikbaar zijn in de zorg.
4. Communicatie en educatie
   AI-geletterdheid en bewustwording, voor professionals en burgers.
5. Landelijke Ondersteuningsstructuur
   hulp bij het invoeren en gebruiken van AI.

Volgens het ministerie komt de eerste ondersteuning vanaf begin 2027 beschikbaar. Een voorbeeld is een AI-readiness-scan, waarmee een organisatie ziet wat zij moet regelen voordat ze AI invoert.

Welk geld komt er?

Een deel van de zogeheten doorbraakmiddelen van het AZWA gaat naar AI. Volgens de Kamerbrief van 2 juni 2026 zijn die middelen er onder andere voor de landelijke opschaling van arbeidsbesparende AI, digitale en hybride zorg en medische technologie: 200 miljoen euro in 2027, 300 miljoen euro in 2028 en 300 miljoen euro in 2029. Dat geld is dus niet alleen voor AI. Zorgorganisaties kunnen hun aanvraag volgens VWS indienen van 1 januari tot uiterlijk 31 januari 2027, op basis van vastgestelde modelplannen.

Wat is de ambitie voor 2028?

De partijen achter het AZWA willen dat AI in 2028 gewoon gebruikt wordt in 50 procent van de zorgprocessen waar het voor bedoeld is. Het gaat om toepassingen die voorrang kregen en bewezen iets opleveren. Dat is een afspraak tussen de partijen, geen wet en geen gemeten resultaat.

Welke regels gelden voor AI?

Vier onderwerpen tellen: AI-kennis, medische hulpmiddelen, hoog-risico-AI in producten en de bekostiging.

AI-geletterdheid. Sinds 2 februari 2025 geldt volgens de Europese Commissie de plicht uit de Europese AI-wetgeving (AI Act) om te werken aan de AI-geletterdheid van wie met AI werkt. Dat geldt ook voor zorgorganisaties. De plicht blijft, maar sinds de vereenvoudiging van de AI Act schrijft de wet geen vast niveau van AI-kennis meer voor.

Medische hulpmiddelen. Volgens het Zorginstituut Nederland is software voor diagnose, preventie, monitoring, prognose of behandeling een medisch hulpmiddel onder de Europese verordening medische hulpmiddelen (MDR). Spraakgestuurd rapporteren is volgens het Zorginstituut meestal geen medisch hulpmiddel. Dat verandert zodra zo’n systeem ook medische gegevens gaat interpreteren en op basis daarvan diagnostiek gaat doen.

Hoog-risico-AI in producten. Voor AI die onderdeel is van producten met eigen Europese productregels geldt volgens de Europese Commissie een overgangstermijn tot 2 augustus 2028. De Commissie noemt als voorbeeld AI bij robotchirurgie. Die latere datum is een gevolg van de AI Omnibus, de vereenvoudiging van de AI Act die op 27 juli 2026 in werking trad.

Bekostiging. De Nederlandse Zorgautoriteit schreef in augustus 2026 dat passende bekostiging voor digitale zorg nodig is, maar alleen werkt als de randvoorwaarden op orde zijn. Er moeten bijvoorbeeld duidelijke afspraken komen over wanneer een digitale toepassing zelfzorg is of formele zorg, en wat dat betekent voor de vergoeding. De NZa onderzocht dit voor de gehandicaptenzorg, verpleegzorg en wijkverpleging en maakte een routekaart.

Waar loopt de zorg tegenaan?

Het zorgveld noemt vier uitdagingen, van een ontbrekende visie tot te weinig vertrouwen.

De Kamerbrief van oktober 2025 noemt vier uitdagingen, opgehaald in rondetafelgesprekken met het zorgveld. Daarnaast ziet de minister risico’s in de afhankelijkheid van niet-Europese techbedrijven. De vier uitdagingen:

1. Geen gezamenlijke visie en strategie.
   Het zorgveld wil samen optrekken en vraagt om een heldere strategie voor meerdere jaren.
2. Te weinig kennis.
   Voor een brede uitrol zijn er nog te weinig bewustzijn, AI-geletterdheid en kennis, bij zorgprofessionals en bij zorginstellingen.
3. Technische randvoorwaarden.
   AI werkt alleen goed met toegankelijke en betrouwbare gegevens, en systemen die met elkaar kunnen praten.
4. Te weinig vertrouwen.
   Veel experts maken zich zorgen over de kwaliteit en veiligheid van de AI-systemen die er nu zijn.

Hoe bereid je je voor?

Begin bij je eigen processen: waar gaat de tijd naartoe, en wat kan AI daarvan overnemen?

1. Begin bij de administratie.
   Daar zet ook het ministerie op in, en daar is ondersteuning voor. Kijk waar je mensen de meeste tijd kwijt zijn aan rapporteren en plannen. Neem daarna proces voor proces, zoals het verslag na een bezoek, de overdracht of het rooster, en stel de vraag: wat kan AI doen, en wat blijft werk van de zorgverlener?
2. Meet de tijd vooraf.
   Hoeveel tijd gaat er nu naar administratie? Zonder nulmeting kun je later niet laten zien wat AI oplevert.
3. Check of het een medisch hulpmiddel is.
   Een tool die alleen verslagen maakt, valt meestal niet onder de MDR. Een tool die ook gegevens interpreteert voor diagnostiek, wel.
4. Houd de professional verantwoordelijk.
   Volgens de Kamerbrief is AI nadrukkelijk ter ondersteuning; de eindverantwoordelijkheid ligt bij de zorgprofessional.
5. Zet de datum in je agenda.
   Aanvragen voor de doorbraakmiddelen kunnen van 1 tot en met 31 januari 2027.
6. Leer je mensen ermee werken.
   AI-geletterdheid is sinds februari 2025 een plicht en is ook een van de programmalijnen.

De zorg van de toekomst

Een nuchtere volgorde, en Microsofts MAI-DxO moet zich bij echte patiënten nog bewijzen.

De keuze van het ministerie is nuchter: eerst de tijd terugwinnen die nu naar papierwerk gaat, en pas daarna de grotere stap naar AI die meekijkt bij diagnoses. Wat generatieve AI voor artsen en patiënten kan veranderen, beschreven we eerder al. Hoe die grotere stap eruit kan zien, liet Microsoft in oktober 2026 zien: in een test van Microsoft zelf stelde zijn systeem MAI-DxO bij 304 complexe ziektegevallen in 83 procent de goede diagnose, tegen 36 procent voor artsen met naslagwerk. Een proef met echte patiënten moet nog beginnen. Dat sluit aan bij de uitdagingen die het zorgveld zelf noemt, zoals te weinig vertrouwen en te weinig kennis. Of het doel van maximaal 20 procent administratietijd in 2030 gehaald wordt, valt nog niet te zeggen.

Spraakgestuurd rapporteren of slimme planning werkt pas als mensen het ook willen gebruiken. AI is daarbij één van de nieuwe technologieën die op de zorg afkomen, en bij elke nieuwe stap is de vraag dezelfde: wat levert het op voor de mensen aan het bed? Dat begint bij leiders die zelf nieuwsgierig zijn, hun teams de ruimte geven om te proberen en tegelijk kritisch blijven. Enthousiasme voor verandering en een kritische blik gaan hier samen. Over die kant van verandering, de mensen en de organisatie, gaat ook de lezing over de organisatie van de toekomst. Actuele voorbeelden, elk met datum en bron, staan op de nieuwspagina over AI in de zorg.

Veelgestelde vragen

Wat is Realisatie AI in de zorg?

Een programma van het ministerie van VWS, aangekondigd in oktober 2025, om de inzet van AI in de zorg veilig en verantwoord te versnellen. Het sluit aan bij de afspraken in het AZWA en het Hoofdlijnenakkoord Ouderenzorg. Het programmaplan is sinds september 2026 klaar.

Waarom eerst spraakgestuurd rapporteren?

Omdat zorgprofessionals veel tijd kwijt zijn aan administratie, eind 2025 gemiddeld ongeveer 30 procent van hun werktijd. Het zorgveld vindt spraakgestuurd rapporteren en capaciteitsplanning op korte termijn haalbaar, en ze kunnen veel tijd schelen.

Komt er geld voor AI in de zorg?

Ja, via de doorbraakmiddelen van het AZWA: volgens VWS 200 miljoen euro in 2027, 300 miljoen euro in 2028 en 300 miljoen euro in 2029, voor AI en ook voor digitale en hybride zorg en medische technologie. Aanvragen kan in januari 2027.

Hoeveel zorgorganisaties gebruiken AI?

Volgens het CBS gebruikte in 2025 16 procent van de bedrijven in de gezondheids- en welzijnszorg AI, tegen 8 procent in 2023. Dat is iets onder het gemiddelde van alle bedrijven met minstens twee werkzame personen (17 procent).

Wie is verantwoordelijk bij een AI-fout?

Volgens de Kamerbrief is AI nadrukkelijk ter ondersteuning, en ligt de eindverantwoordelijkheid bij de zorgprofessional die de AI-toepassing gebruikt. Het programma werkt daarnaast aan juridisch-ethische kaders.